System emerytalny w Polsce

System emerytalny w Polsce to zestaw zasad, według których zbiera się i wypłaca emerytury. Jego dzisiejszy kształt nie powstał od razu, lecz jest wynikiem jednej wielkiej reformy i kilku późniejszych przebudów. Historia tych zmian tłumaczy, dlaczego system wygląda dziś tak, a nie inaczej.

Przed 1999 rokiem

W starym systemie liczyły się dwie rzeczy: ile lat ktoś przepracował i ile zarabiał w swoich najlepszych latach. Suma wpłaconych składek nie miała większego znaczenia.

Państwo obiecywało z góry ustalony procent dawnej pensji. Pieniądze na te wypłaty brało ze składek osób, które akurat pracowały.

Ten mechanizm nazywa się repartycją. Składki nikomu nie leżą na koncie. Idą od razu do dzisiejszych emerytów.

Reforma 1999 roku

W 1999 roku system przebudowano od zera. Zmieniła się przede wszystkim zasada liczenia emerytury.

Od tej pory zależy ona od dwóch liczb. Pierwsza to suma składek uzbieranych przez całe życie. Druga to przewidywana liczba lat na emeryturze.

W praktyce znaczy to tyle: kto wpłacił więcej i pracował dłużej, dostaje wyższą emeryturę.

Reforma podzieliła też oszczędzanie na trzy filary.

flowchart TD
A["Skladka emerytalna"] --> B["I filar: ZUS, obowiazkowy"]
A --> C["II filar: OFE, wtedy obowiazkowy"]
D["Wlasne pieniadze"] --> E["III filar: dobrowolny"]

Pierwszy filar został w ZUS. Nadal działa na zasadzie repartycji, tylko że teraz składki zapisuje się na indywidualnym koncie każdej osoby.

Drugi filar to Otwarte Fundusze Emerytalne. Miały inwestować część składki na giełdzie.

Trzeci filar, opisany w haśle Trzeci filar, od początku był dobrowolny.

Przebudowy drugiego filaru

Plan z 1999 roku nie przetrwał w całości. Drugi filar przebudowywano dwa razy.

W 2011 roku mocno obcięto składkę idącą do OFE. Większość zawrócono do ZUS.

W 2014 roku przeniesiono z OFE obligacje skarbowe do ZUS i zapisano je na nowym subkoncie. Sama przynależność do OFE stała się dobrowolna. Dołożono też mechanizm, który na kilka lat przed emeryturą stopniowo przesuwa pieniądze do ZUS.¹

Dzisiejszy kształt

Dziś trzonem systemu jest ZUS z kontem i subkontem. To tam trafia zdecydowana większość składki. Te zapisy są co roku podnoszone w ramach waloryzacji.

Obok zostały resztki drugiego filaru. Rozbudowuje się za to trzeci filar, do którego w 2019 roku dołączyły Pracownicze Plany Kapitałowe.

O tym, kiedy można przejść na emeryturę, decyduje wiek emerytalny. O tym, ile z dawnej pensji zostanie w portfelu, mówi hasło Prywatna emerytura.

Słownik pojęć

• Repartycja: finansowanie dzisiejszych emerytur ze składek osób pracujących.
• Konto i subkonto: dwa miejsca w ZUS, na których zapisuje się składki.
• Filar: część systemu emerytalnego o osobnych zasadach.